یان یوست ویتکام، نسخه شناس و پژوهشگر میراث مکتوب جهان اسلام درگذشت

به گزارش خبرنگار مهر، پروفسور یان یوست ویتکام (Jan Just Witkam)، کدیکولوژیست برجسته و نسخه شناس هلندی که عمر گران بهای خود را صرف واکاوی و معرفی میراث مکتوب جهان اسلام کرد، در تاریخ 5 سپتامبر 2026 (14 شهریور 1405) چشم از جهان فروبست.

پروفسور یان یوست ویتکام، استاد ممتاز دانشگاه لیدن و از پژوهشگران شناخته شده در حوزه نسخه شناسی و فرهنگ کتاب در جهان اسلام، درگذشت. اکبر ایرانی مدیر موسسه میراث مکتوب با اعلام این خبر نوشت: «ویتکام بخش مهمی از فعالیت علمی خود را به مطالعه، فهرست نگاری و معرفی نسخه های خطی اسلامی اختصاص داد و سال ها در کتابخانه دانشگاه لیدن با مجموعه های ارزشمند نسخه های شرقی این دانشگاه کار کرد. پژوهش های او در زمینه نسخه های عربی و فارسی، تاریخ کتاب و سنت های کتابت و انتقال دانش در جهان اسلام در شمار منابع مورد توجه پژوهشگران این حوزه است.

او همچنین از چهره های مرتبط با Journal of Islamic Manuscripts بود و آثار و مقالات متعددی در زمینه نسخه شناسی و مطالعات کتاب منتشر کرد. فهرست آثار او که حاصل چند دهه پژوهش در حوزه نسخه های خطی و فرهنگ کتاب است، در وبگاه شخصی وی منتشر شده است. ویتکام با مطالعات ایران و میراث مکتوب فارسی نیز ارتباط داشت و در پژوهش های خود به نسخه های فارسی و موضوعات مرتبط با تاریخ کتاب توجه نشان می داد.

برای من، یاد او با دوستی دیرین و دیدارهای علمی در دو سفر به هلند همراه است. در این دیدارها فرصت گفت وگو با او درباره کتاب و نسخه های خطی را داشتم. او همچنین با فعالیت های مؤسسه پژوهشی میراث مکتوب آشنا بود و کتاب المشیخه را با توجه دنبال کرد و درباره آن ابراز نظر و لطف کرد. درگذشت پروفسور یان یوست ویتکام را به خانواده و همکاران علمی ایشان و نیز به جامعه نسخه شناسان و پژوهشگران تاریخ کتاب و نسخه های خطی تسلیت می گویم.»

نگاهی به کارنامه علمی پروفسور یان یوست ویتکام

ویتکام، متولد 1945 در شهر لیدن هلند، از همان دوران جوانی مسیر علمی خود را در پیوند با شرق شناسی تعریف کرد. او دانش آموخته رشته های زبان عربی، فارسی و تاریخ خاورمیانه در دانشگاه لیدن بود و در سال 1972 موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد از این دانشگاه شد. نگاه دقیق و موشکافانه او به متون کهن، منجر به تدوین رساله دکتری برجسته ای در سال 1989 پیرامون زندگی و آثار «ابن الاکفانی»، پزشک و دانشمند سده های میانه مملوکی شد.

مسیر شغلی ویتکام همواره با کتابخانه های معتبر گره خورده بود. او از سال 1973 تا 1980، مسئولیت خطیر فهرست نگاری نسخه های شرقی کتابخانه دانشگاه لیدن را بر عهده داشت. در سال های 2001 تا 2010، وی به عنوان استاد کرسی «دیرین شناسی» (Paleography) و «کدیکولوژی» (نسخه شناسی) جهان اسلام در دانشگاه لیدن به تربیت پژوهشگران این حوزه پرداخت و پس از سال 2010، به عنوان استاد بازنشسته (Professor Emeritus) فعالیت های پژوهشی خود را با جدیت ادامه داد. علاوه بر این، نقش او در مدیریت علمی نشریات تخصصی، به ویژه سردبیری Journal of Islamic Manuscripts (ناشر: بریل) از سال 2010، بستری برای تبادل آرای محققان بین المللی فراهم آورد.

میراث پژوهشی و سهم او در معرفی میراث اسلامی

تخصص یان یوست ویتکام در حوزه نسخه شناسی اسلامی، او را به مرجعی در مطالعات تاریخ کتاب و فرهنگ کتابت در جهان اسلام بدل کرده بود. برجسته ترین میراث علمی او، تدوین مجموعه چندجلدیِ Inventory of the Oriental Manuscripts of the Library of the University of Leiden است. این اثر که امروزه به عنوان مرجع استاندارد دسترسی به نسخه های خطی عربی و فارسی این کتابخانه شناخته می شود، راهگشای پژوهشگران بسیاری در اقصی نقاط جهان بوده است.

در حوزه مطالعات فارسی، فهرست نگاری دقیق او از نسخه های فارسی لیدن در سال 2002 و راه اندازی «فهرست آنلاین نسخه های شرقی»، گامی بلند در تسهیل مطالعات ایران شناسی به شمار می آید. ارجاع مکرر نسخه پژوهان به این فهرست ها، گواهی بر دقت علمی و جامعیت آثار اوست.

ویتکام به واسطه مطالعات عمیق بر روی متون کلاسیک فارسی – از جمله نسخه های نفیس «اسکندرنامه» نظامی گنجوی – پیوندی ناگسستنی با فرهنگ و ادبیات ایران داشت. پژوهش های او در زمینه نسخه های خطی و تاریخ کتاب، همواره محل استناد مصححان و ایران شناسان بوده و جایگاه او را در میان جامعه علمی ایران تثبیت کرده است.